Vrede is oorlog: Propagandaposter uit de tentoonstelling over 70 jaar SHAPE in het Oorlogsmuseum van Bergen (2021): “De Atlantische bondgenoten werken samen voor vrede en veiligheid”
Wanneer men met de auto de weg tussen Soignies en Bergen neemt, ter hoogte van Casteau, ziet men enigszins intimiderende installaties. De vlaggen van de NAVO-lidstaten wapperen en de gebouwen, vaak van rode baksteen, volgen elkaar op achter prikkeldraad. Zoals in zwarte letters op een licht vergeelde fronton staat aangegeven, gaat het om het Supreme Headquarter of Allied Powers in Europe, (Supreem Hoofdkwartier van de Geallieerde Machten in Europa) afgekort SHAPE. Het staat onder het gezag van de SACEUR (supreme allied commander in Europe), generaal Alexus G. Grynkewich sinds 2022. Hieronder volgt een toelichting op de context en een poging om de werking van deze organisatie te verklaren.
De “Grote Alliantie” tegen nazi-Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog was altijd op zijn zachtst gezegd wankel. Aan Britse zijde waren veel leiders, zoals Winston Churchill, radicaal anticommunistisch. Aan Amerikaanse zijde was er veel aarzeling om een oorlog tegen het Derde Rijk te beginnen. En de Sovjets wantrouwden het Westen, dat het naziregime beschouwde als een dobermann die op het juiste moment op hen kon worden losgelaten.
Oprichting van de NAVO in het kader van de Amerikaanse strategie
Na afloop van het conflict wil Washington zijn hegemonie vestigen. De nieuwe president Harry S. Truman komt uit de rechtse vleugel van de Democratische Partij. Tegenover hem willen de Republikeinen de VS aanzetten tot een nog hardere houding ten opzichte van de USSR. Het diplomatieke personeel wordt steeds meer gedomineerd door voorstanders van een dergelijke houding. Er bestaat consensus over drie punten van zorg:
In deze context ontwikkelen de Verenigde Staten een economische en militaire strategie die ‘indamming’ (containment) wordt genoemd. Het economische luik is niets anders dan het Marshallplan. Het militaire luik is de oprichting van de NAVO in 1949. In 1951, twee jaar na de officiële oprichting, besluiten de leden om een gemeenschappelijke militaire structuur op te richten. Deze structuur moest een commandostructuur omvatten onder leiding van Amerikaanse officieren. In dit kader werd het ACE (Allied Command Europe) opgericht, onder het gezag van de SACEUR. De eerste officier die deze functie bekleedde, was generaal Dwight D. Eisenhower. Dit commando vestigde zich in zijn hoofdkwartier, SHAPE genaamd. Van 1951 tot 1967 was SHAPE gevestigd in Rocquencourt, een voorstad van Parijs. In 1952 werd het tweede grote strategische commando van de NAVO opgericht: ACLANT (Allied Command Atlantic). Dit stond onder leiding van SACLANT (Supreme Allied Commander Atlantic).
De eerste die deze titel droeg, was admiraal Lynde D. McCormick.
Vestiging in Camp Casteau
In 1967, na het besluit van generaal De Gaulle om Frankrijk terug te trekken uit de militaire structuur van de NAVO, werd SHAPE verplaatst van Rocquencourt naar Camp Casteau, een voormalige Belgische militaire basis. In september 1966 richtte de Belgische regering een interministerieel comité op met de naam “Cishic”. Het werd voorgezeten door graaf de Kerckhove de Denterghem en telde twaalf leden. Zijn eerste taak was het zoeken naar studiebureaus die een reeks projecten konden voorstellen voor de vestiging van militaire infrastructuur. Het college van burgemeester en schepenen van de stad Bergen, eveneens in september 1966, onder voorzitterschap van Léo Collard, onderzoekt de mogelijkheden voor huisvesting en onderwijs in scholen. Er wordt overwogen om lessen te organiseren die in het Engels en het Italiaans worden gegeven.
De gebroken beloften aan Rusland
Op 5 en 6 juli 1990 vond de top van Londen plaats, tegen de achtergrond van de implosie van het tegenwicht dat het Oostblok vormde. Dit leidde in november 1991 tot een nieuw strategisch concept voor het bondgenootschap. De commandostructuur die nog uit de jaren van de Koude Oorlog stamde, werd gereorganiseerd: het aantal hoofdkwartieren werd teruggebracht van 78 naar 20, met twee strategische commandanten.
Op 17 juli 1990 ondertekent de Duitse bondskanselier Helmut Kohl in Moskou een akkoord met Michail Gorbatsjov, waarin wordt bepaald dat het herenigde Duitsland vrij kan kiezen tot welke allianties het wil toetreden, wat betekent dat het lid kan worden van de NAVO.
Op 12 september wordt een verdrag ondertekend volgens het “2 + 4”-model (de twee Duitslanden + Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, de VS en de USSR). Hierin wordt bepaald dat er geen niet-Duitse troepen zullen worden ingezet op het grondgebied van de voormalige DDR.
Maar over de niet-uitbreiding van het Atlantisch Bondgenootschap naar het oosten wordt niets op papier gezet. Zoals Vladimir Poetin in juli 2015 tegen filmmaker Oliver Stone verklaart: “Dat was een fout van Gorbatsjov. In de politiek moet alles op papier worden gezet.”
Volgens vrijgegeven archieven verklaarde de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Hans-Dietrich Genscher op 2 februari 1990 aan de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken James Baker dat “de NAVO haar invloedssfeer niet zal uitbreiden tot het grondgebied van de DDR, noch elders in Oost-Europa”. Baker zelf zou tijdens diplomatieke bijeenkomsten driemaal de uitdrukking “geen centimeter naar het oosten” uitspreken. Deze mondelinge toezeggingen leidden ertoe dat de Sovjets de clausule met betrekking tot Duitsland interpreteerden als een impliciete garantie dat geen enkel ander land verder naar het oosten zich bij het Atlantisch Bondgenootschap zou aansluiten.
Op 6 maart 1991, kort voor de ontbinding van het Warschaupact, vond in Bonn een bijeenkomst plaats tussen westerse diplomaten over de groeiende belangstelling van Oost-Europese landen voor de NAVO. De Duitse vertegenwoordiger Jürgen Chrobog verklaarde toen dat “tijdens de 2 + 4-onderhandelingen duidelijk is aangegeven dat we de NAVO niet verder dan de Elbe zouden uitbreiden. We kunnen Polen en andere landen dus geen lidmaatschap van de NAVO aanbieden”.
Onder de regering-Clinton kwam het uitbreidingsproces echter toch op gang. Guy Spitaels noemt vier factoren die dit verklaren:
In 1999 traden Polen, Hongarije en Tsjechië toe tot het bondgenootschap.
In deze context vond in 1999 de aanval op Joegoslavië plaats. Deze aanval maakte deel uit van een proces dat tot doel had de Balkan tot vazalstaat te maken en paste in de hierboven genoemde strategie van het grote schaakbord. Een van de doelstellingen van deze oorlog, die plaatsvond op de vijftigste verjaardag van de oprichting van het bondgenootschap, was een einde te maken aan de discussies over het bestaansrecht ervan. De Alliantie werd immers opgericht onder het voorwendsel de invloed van de Sovjet-Unie in te dammen. Nu de USSR echter is ingestort, vragen sommigen zich af waarom de NAVO nog steeds bestaat. De oorlog biedt een sterk argument voor de voorstanders van het voortbestaan ervan.
Nieuwe uitbreidingen en nieuwe spanningen
Tijdens de top in Praag in 2002 wordt ingestemd met de toetreding van Slowakije, Slovenië, Roemenië en Bulgarije. Bovendien wordt een nieuwe reorganisatie van de commandostructuur van het bondgenootschap in gang gezet. Het Allied Command Europe (ACE) (Verenigde Commandopost Europa) wordt het Allied Command Operations (ACO)(Verenigde Commandopost Operaties). De commandant van de geallieerde strijdkrachten in Europa (SACEUR) en zijn staf van SHAPE zijn voortaan verantwoordelijk voor alle NAVO-operaties, inclusief deze die voorheen door SACLANT werden uitgevoerd. De door SACLANT geleide structuur, gevestigd in Norfolk (Virginia, VS), is voortaan belast met de voortdurende transformatie van de strijdkrachten en capaciteiten van het bondgenootschap, met name door de ontwikkeling van nieuwe concepten en doctrines. De commandostructuur die onder SHAPE ressorteert, wordt teruggebracht van tweeëndertig tot negen staven.
In 2004 zijn de Baltische staten aan de beurt om toe te treden tot de NAVO. Dit is het resultaat van het uitbuiten van de wrok van deze landen jegens Moskou.
De top van Lissabon op 19 en 20 november 2010 leidt tot de goedkeuring van een nieuw strategisch concept waarin het begrip “dreiging” aanzienlijk wordt uitgebreid, aangezien “terrorisme” en cybercriminaliteit erin worden opgenomen. Gesterkt door dit nieuwe concept lanceerde de NAVO het jaar daarop een operatie om het regime in Libië omver te werpen, in strijd met resolutie 1973 van de VN-Veiligheidsraad, die haar alleen toestond een humanitaire corridor in Benghazi in te stellen. Het resultaat was de vernietiging van een staat die, ondanks zijn kritiekbare aspecten, niettemin zeer actief was in de verdediging van de Afrikaanse belangen tegenover de westerse mogendheden, en de verspreiding van het jihadistische “terrorisme” in de Sahel... De top van Lissabon omvatte ook een onderdeel over Afghanistan, waar de NAVO duidelijk vastzit en op zoek is naar een eervolle uitweg. Een doelstelling die op zijn zachtst gezegd niet is bereikt, aangezien de troepen van het bondgenootschap in 2021 een treurige terugtrekking zullen moeten uitvoeren. Het is waar dat Washington niet heeft kunnen breken met zijn gewoonte om te vertrouwen op onbetrouwbare personen, in dit geval de krijgsheren die het land van 1989 tot 1996 hebben verwoest...
In 2019 verwelkomt de NAVO Montenegro en het jaar daarop is het de beurt aan Noord-Macedonië om toe te treden. Het doel om de militaire aanwezigheid in het oosten te versterken om Rusland te omsingelen, wordt herhaald. Het doel is nu om Oekraïne toe te laten treden. Vladimir Poetin waarschuwde het Westen al in 2007 dat een dergelijke toetreding neer zou komen op het overschrijden van de rode lijnen. We kennen het vervolg en de risico's voor de wereldvrede...