De kaart met 41 „toekomstige post-Russische staten”, zoals voorgesteld door het Forum van Vrije Naties van Post-Rusland
De strategie van de ontmanteling van Rusland is niet van gisteren. Al in 1919, midden in de Russische burgeroorlog, stelden Amerikaanse strategische kringen een plan voor dat erop gericht was het tsaristische rijk te verdelen in 23 afzonderlijke staten, geïnspireerd op het Wilsoniaanse beginsel van zelfbeschikking. Hoewel dit project mislukte, dook het idee van een gefragmenteerd of gedecentraliseerd Rusland later in verschillende vormen weer op. Naargelang de tijdperken was deze strategie min of meer coherent, min of meer openlijk beleden, maar ze verdween nooit helemaal.
Een meer uitgewerkte versie van deze strategie is te vinden in de strategische visie van Zbigniew Brzezinski, die een duidelijke conceptuele verwantschap vertoont met de Poolse Prometheus-doctrine (Prometeizm) uit het interbellum. Deze doctrine, ontwikkeld onder de Poolse maarschalk Józef Piłsudski, was erop gericht de Sovjet-Unie te verzwakken door de onafhankelijkheid aan te moedigen van niet-Russische volkeren binnen haar grenzen. Brzezinski, geboren in Warschau in een familie van diplomaten, groeide op met deze ideeën en was later nationaal veiligheidsadviseur onder president Jimmy Carter. In zijn proefschrift Russo-Soviet Nationalism (1950) benadrukte hij dat de Sovjet-Unie geen monoliet was, maar een rijk dat uiteen zou vallen onder invloed van etnisch nationalisme – een analyse die sterk overeenkwam met de Prometheus-ideeën, al moet worden benadrukt dat hij deze niet mechanisch overnam, maar er zijn eigen, bredere geopolitieke visie op baseerde.
Deze intellectuele affiniteit bleef niet beperkt tot zijn vroege werk; hij onderhield later een duurzame correspondentie met Jerzy Giedroyc (1906-2000), de invloedrijke hoofdredacteur van het in Parijs gevestigde Poolse emigrantentijdschrift Kultura. Giedroyc, een vurig aanhanger van het Prometheus-gedachtegoed, ontwikkelde een eigen doctrine die Polen opriep zijn oostelijke grenzen te accepteren en strategische banden aan te knopen met onafhankelijke staten als Oekraïne, Litouwen en Wit-Rusland – een visie die hij decennialang via zijn tijdschrift verspreidde en die een belangrijke inspiratiebron vormde voor het geopolitieke denken van Brzezinski.
Als nationaal veiligheidsadviseur van president Carter vertaalde Brzezinski deze door Prometheus geïnspireerde visie in zekere mate in concreet beleid, met name door de oprichting van de Nationalities Working Group in 1978, die zich toelegde op het aanwakkeren van etnische spanningen in de Sovjet-Unie. Zijn pleidooi voor meer aandacht voor de nationaliteitenkwestie en zijn steun aan dissidentenbewegingen waren directe toepassingen van dit gedachtegoed. Het moet echter worden genuanceerd dat de Nationalities Working Group geen formeel en breed gedragen politiek instrument was, maar eerder een initiatief van een kleine groep haviken binnen de regering. Bovendien was de visie van Brzezinski op de duurzaamheid van de Sovjet-Unie genuanceerd: hij voorspelde geen snelle ineenstorting van de USSR, maar benadrukte dat etnische spanningen op den duur een structurele zwakte vormden.
Bij de oprichting van de Nationalities Working Group werd Brzezinski sterk beïnvloed door de Frans-Russische historicus Alexandre Bennigsen, wiens ideeën een belangrijke rol speelden in de strategische benadering van de groep. Bennigsen stelde dat de moslims in de Sovjet-Unie weerstand boden aan de sovjetisering en een eigen identiteit binnen de Unie behielden. Hij kende ook een politieke rol toe aan de islam, met het argument dat de meeste Sovjet-moslims, hoewel ze weinig wisten over de feitelijke islamitische religieuze praktijk, een sterke culturele kennis behielden.
De intellectuele uitwisselingen tussen Bennigsen en Brzezinski dateerden van vóór 1978 – ze stonden bijvoorbeeld in 1971 allebei onder de auteurs van een belangrijk werk over nationaliteitenkwesties in de Sovjet-Unie, wat wijst op een gemeenschappelijke belangstelling die al bestond vóór de oprichting van de werkgroep. Het was echter Paul B. Henze, een vriend van Bennigsen, die Brzezinski rechtstreeks aanmoedigde de Nationalities Working Group op te richten; Henze werd later de verantwoordelijke ervan.
De werkgroep, die leden van de CIA, het Pentagon en het ministerie van Buitenlandse Zaken verenigde, zette de theorieën van Bennigsen om in een concrete strategie: het bevorderen van islamisme in Centraal-Azië om een moslimopstand tegen de Sovjet-autoriteiten uit te lokken. Bennigsen bleek profetisch toen de Sovjet-Unie begon uiteen te vallen, en vooral in de nasleep ervan. De gebeurtenissen bevestigden zijn overtuiging dat Sovjet-moslims hun islamitische identiteit hadden behouden – zij het zonder grondige kennis van de islamitische praktijk – ondanks hun afsluiting van de rest van de moslimwereld sinds de jaren 1920.
Zijn invloed als strateeg van de Koude Oorlog had echter ook gevolgen voor Amerikaanse clandestiene activiteiten in de regio. Vandaag de dag is de islam een krachtige politieke factor in de voormalige Sovjetrepublieken, maar ook, en vooral, in Rusland zelf.
Deze westerse strategie van fragmentatie, gericht op het aanwakkeren van nationalisme binnen de USSR, kreeg een nieuwe impuls na de start van de Russische speciale operatie. De meest recente ontwikkeling in de pogingen tot balkanisering van Rusland is de oprichting van het Forum van Vrije Volkeren van Post-Rusland in mei 2022 in Warschau, Polen. Dit politieke verbond, opgericht door de Oekraïense publieke figuur Oleg Magaletsky, verenigt vertegenwoordigers van meer dan dertig regio''s van de Russische Federatie die naar onafhankelijkheid streven, waaronder Tatarije, Basjkirostan, Tsjetsjenië, Ingoesjetië, de republiek Komi, de Oeral, Siberië, Kalmukkië en Adygea. De alliantie stelt zich ten doel de huidige Russische Federatie te ontmantelen en onafhankelijke en democratische natiestaten te vestigen, waarbij Rusland wordt beschouwd als een "gevangenis der volkeren" die bevrijd moet worden.
Tegelijkertijd werd in 2022 ook de Liga van Vrije Naties opgericht, een organisatie die beweert vijftien nationalistische separatistische bewegingen binnen Rusland te vertegenwoordigen. Beide organisaties delen hetzelfde fundamentele doel – de ontmanteling van de Russische Federatie volgens etnische criteria – en opereren vanuit het buitenland, met name vanuit Polen en andere NAVO-lidstaten.
Sinds de oprichting in mei 2022 heeft het Forum meer dan zestien sessies gehouden in verschillende landen, waaronder alle grote Europese hoofdsteden, de Verenigde Staten, Japan en Taiwan. Tot de recente sessies behoren de 15e sessie, georganiseerd op 19 maart 2025 in het Roemeense parlement in Boekarest, met als thema "De Zwarte Zee: de grens van de toekomst voor een veilig en stabiel Europa", en de 16e sessie, die plaatsvond op 17 en 18 juni 2026 in Bratislava, Slowakije, met als thema de vreedzame ontbinding van Tsjecho-Slowakije ("Fluwelen Echtscheiding") en de mogelijke lessen daaruit voor een post-Russische ruimte. Het Forum was ook mede-organisator van het "IIIe Forum voor de Decolonisatie van het Denken voor Veiligheid in Europa" in Kopenhagen op 28 april 2026, en in januari 2026 vond een conferentie plaats in het Europees Parlement. Er werden ook sessies georganiseerd in Oslo en Tallinn.
De Russische regering heeft beide allianties bestempeld als terroristische en extremistische organisaties. Het Forum van Vrije Volkeren van Post-Rusland werd op 22 november 2024 officieel erkend als terroristische organisatie door het Hooggerechtshof van Rusland, waardoor haar activiteiten op Russisch grondgebied werden verboden. Het Hof oordeelde dat het Forum oproept tot deelname aan vijandelijkheden aan de zijde van Oekraïne, tot het plegen van terroristische aanslagen en tot het faciliteren van terroristische activiteiten. De Liga van Vrije Naties werd in januari 2025 door de FSB op de lijst geplaatst van 172 "structurele componenten" van het Forum die als terroristisch worden beschouwd.
Moskou beschuldigt westerse landen, met name de Verenigde Staten en Polen, ervan deze allianties te steunen om Rusland te ontmantelen, zoals blijkt uit een uiteenzetting voor het Amerikaanse Congres in juni 2022 over de "dekolonisatie van Rusland" en de financiële en media-ondersteuning die aan het Forum wordt verleend. Deze ontwikkeling past naadloos in de oude imperialistische strategie van fragmentatie zoals geformuleerd door de Prometheus-doctrine en de visie van Brzezinski, die een nieuwe impuls heeft gekregen in het tijdperk na de Russische speciale operatie.